انسان شناسی پيش نيازاستانداردسازی منابع انسانی:

انسان وابعادوتجليات وجودی او،هويت واقعی ورازهای نهفته دراوبه عنوان محوری ترين بحث درمباحث منابع انسانی بايسته واکاوی وبررسی است: «کوشش اساسی وتمرکزقوای دماغی يک محقق درتحليل وبررسی انسان درهرقلمروزندگی که باشدمتوجه خود «من» آن انسان است که موردتحقيق قرارگرفته است.اگرمحقق توانست وضع وموقعيت واقعی انسان موردبررسی خودراکشف کند، نود درصدکارخودراانجام داده است.ده درصدديگررامی تواندبدون زحمت زياددرک و دريافت نمايدوبالعکس.مادامی که محقق ازکشف جوهروپديده های بنيادين«من»انسان ناتوان بوده باشدهراندازه هم که معلومات اودرباره بيرون از«من»مفروض فراوان بوده باشد نخواهد توانست نظرقاطعانه ای رادرباره اوابرازنمايد.»(14) 

هرگونه تصميم گيری درباره انسان،شناخت عوامل موثردرتوانمندسازی،همچنين موانع توسعه وی،مستلزم تحصيل شناخت کامل ازاوست وبدون درک ابعادوجودی انسان هرگز نمی توان برنامه ای منظم برای استانداردسازی سرمايه انسانی درسازمانهامدون نمود.

مفاهيمی چون توسعه منابع انسانی،رهبری،وجدان کاری،کنترل ونظارت نيروی کار،افزايش بهره وری،افزايش خلاقيت وابتکار،بهبودمداوم،افزايش تعهدکارکنان،دخيل بودن افراد،همه و همه بدون درنظرگرفتن شخص انسانی ونيازهای اساسی اوقابل فهم نخواهدبود.

منابع انسانی آموزش وپرورش:

منابع انسانی درهرسازمان ونهادی ازجايگاه ويژه ای برخورداراست وبه عنوان بارزترين و اصلی ترين عامل موثردرکارآيی واثربخشی فرآيندهاودرنهايت رشدوتوسعه سازمانی موردتوجه است.به ويژه سازمان آموزش وپرورش که به عنوان بخش اساسی ميراث فرهنگی کشور،ارتباط مستقيم باتعقل وانديشه انسانهاداشته ووظيفه انتقال آموزه های تربيتی،ارزشهاوهنجارهای اجتماعی وارتقاء سطح مهارتهاودانش مردم رابه عهده دارد.

نيروی انسانی آموزش ديده درآموزش وپرورش هم نهاده ای درجريان تعليم وتربيت وهم ستانده اين جريان برای سايرعملکردهای توليدی وخدماتی جامعه است،کمبودنيروی کار ماهرومتخصص ازموانع مهم رشدوتوسعه اقتصادی درکشورهای درحال توسعه است که می توان بابرنامه ريزی صحيح آموزشی اين کمبودراپيش بينی کرده واقدامات لازم به منظوررفع آنراتدارک ديد.(15) 

سرمايه انسانی محوربسياری ازتحقيقات دراقتصادآموزش وپرورش است.اين مفهوم در سايرشاخه های اقتصادنيزکه درمواردی بااقتصادآموزش وپرورش وجه اشتراک دارند مطرح بوده ودرتحليل سياستهای بازاروبه کارگيری شاخصهای اکتساب وتوزيع درآمد مورداستفاده قرارمی گيرد.(16)

مطالعات تطبيقی:ضرورتها وچالشها:

درمطالعات وبررسی های تطبيقی که به منظوردستيابی به استانداردهاصورت می گيرد سزامندآنکه الگوهای ارائه شده ازسوی ديگران رامحک زده وباشناسايی نقطه های جدايی وپيوندبرخوردفعالانه وگزينشی داشته باشيم،زيرااگرچه برخی ازاستانداردهابراساس نيازهای مشترک تمامی انسانها بوجودآمده امابسياری ازآنهاوابسته به تعاريف خاص  آنها درهرکشورمی باشد که با تعريف آن درکشورديگرمتفاوت است.(17)

مهمترآنکه بسياری ازشاخص هايی که ديگران درنظرداشته انددرراستای نيازهای ويژه فرهنگ ونظام اقتصادی وسياسی حاکم برآن کشورهاست وچه بساالگوگيری ازآن مارا گامهابه قهقرابرگرداند.

مثلاً: نظامی که انسان راموجودی مادی می پنداردوصرفاً وی رابه عنوان ابزاری در خدمت سازمان می شناسدوهيچ توجهی به نيازهاوآرمان های معنوی وباورهای وی ندارد،تنها دربستراجتماعی وفرهنگی خاص خودمفهوم می يابدونمی تواندمدلی کارآمد برای تدوين استاندارددرنظام آموزش اسلامی باشد.مسلماً همخوانی باچنين نظامی در تدوين استانداردهای منابع انسانی چالش برانگيزخواهدبود.(18)

به منظوردرک بهتراين مطلب مقايسه ای مفهوم شناختی ميان دونظام آموزشی اسلام و غرب داشته ونقطه های جدايي آن دورابرجسته می نماييم.

نظام آموزشی اسلام:

نظام تربيتی اسلام نظامی مستقل است وبخش عمده فلسفه اسلام رافلسفه آموزش و پرورش تشکيل می دهد.تکنيکهای تعليم وتربيت اسلام درکليه معارف اسلامی پراکنده است. آموزش وپرورش اسلامی دارای اصول،مبانی ومتدمشخص ومخصوص به خوداست وبر اساس متافيزيک واعتقادبه اصول دين وپايه های انسانيت استواراست.توحيدونزديکی به خداوجلب رضايت او،رعايت وجدان ورعايت حقوق سايرافرادوعشق وعلاقه به ديگران   پايه های اصول معنوی سيستم آموزش دراسلام می باشدکه منطق وتعقل،احساس وتجربه ازمشخصات آن است.(19)

درنظام آموزش اسلام مقصودازتعليم وتربيت آن است که زمينه ای مناسب برای رشد جسمی،روحی وعقلی کودکان فراهم آيد ومهمترين وظيفه سازمان آموزش وپرورش به عنوان متولی تعليم وتربيت،پرورش بنده صالح است.

دانش آموزدرمدرسه اسرارورموزحاکم برجهان رامی آموزد تا نيک وبد راازهم باز شناسد،غرايزوقوای درونی خودراتعديل کند.شخصيت خودرادرابعادروحی،عقلی واجتماعی رشد داده وهويت واستقلال فرهنگی خودرابازيابد.

نظام آموزشی غرب:

نظام آموزشی غرب برپايه اقتصاداستواراست وهرگونه تصميم گيری نظامهای آموزشی زيرنظردنيای اقتصادمی باشدوآموزش درخدمت پيشبرداهداف سرمايه داری است.

دنيای غرب اززمان افول حاکيت کليسا،نظام آموزش وپرورش خودرابرپايه های سکولاريزم واومانيسم بنانهادودرنتيجه هدف ازمطالعه وتحقيق درجهان آفرينش وکشف رموزوقوانين علمی آن صرفاً تسلط واستفاده هرچه بهتروبيشترمادی قرارداده شد و محتوای آموزشی وتربيتی به کلی ازمعنويات،ارتباط باخداوتعاليم انبيای الهی تهی گشت و انسان باتکيه برقدرت علمی وفکری اش عملاً خودراازوحی وارتباط باعالم بالاوعبوديت و بندگی حق تعالی بی نيازدانست.(20)

درغرب تغذيه فکری وتربيتی دانش آموزان به گونه ای است که به راحتی بتوانندتحت هدايت متخصصانی درآيندکه ازنقطه نظردولت وبنگاههای اقتصادی بی خطروسودمند به حال توليدوتجارت می باشند.هرگونه اظهارنظرازسوی معلمان ياديگران ممکن است به قيمت ازدست دادن جانشان تمام شود.(21)

ريچاردويلی وزيرآموزش وپرورش ايالات متحده آمريکانخستين برنامه فناوری آموزشی اين کشوررادرسال1996باعنوان«دانش آموزان آمريکايی رابرای قرن بيست ويکم آماده سازيم»ارائه نمود.هدف ازاين برنامه که برای کودکان واجب التعليم ترسيم شده،آن است که کودکان باآموزش وآمادگی بهترپاسخگوی تقاضای روزافزون اقتصادنوين آمريکاباشند.(22) 

ادواردراس(23) درکتاب خودبه نام«کنترل اجتماعی»(24) می گويد: «نقشه هايی دردست تهيه است تاتبليغات وآموزش رسانه های جمعی جايگزين جامعه، خانواده وکليساشوند.مردم چيزی جزتکه های خميرکوچک وشکل پذيرنيستند.»(25)

مدارس درهرسطحی فشارفراوانی راتحمل می کنندکه بتوانندبه تقاضاهای فزاينده مربوط به توسعه سرمايه انسانی که تأمين کننده خواسته های اقتصادهای درگيرودرحال رقابت به قيمت واکنش دربرابرمسائل آموزشی وروان شناختی است پاسخ گويند.(26)

جان تيلورگاتو (27)معلم نمونه سالهای1991تا1989نيويورک که بيش ازسی سال درمدارس عمومی نيويورک به تدريس اشتغال داشته است نظام آموزش وپرورش آمريکاراارزيابی نموده وانتقادات اساسی رامتوجه اين نظام می سازد.

وی براين باوراست که درغرب زندگی نوجوانان ازهرگونه تجربه معناداری خالی است، مطالب درسی کنونی حتی درسطح متون ومطالب بحث برانگيزی که درکلاس چهارم يا پنجم برای دانش آموزان بااستعداددراواسط قرن19ارائه می شدنيزنيستندکسانی که الان در دبيرستان هستنددرواقع کارکلاس هشتم ياهفتم طبق استانداردهای يک قرن پيش راانجام می دهند.(28)

جامعه اسلامی واستانداردهای ارزش مدار:

الگوی اسلامی استانداردمنابع انسانی درآموزش وپرورش که هم معلم وهم پذيرنده تعليم انسان اند،دارای اصول وقواعدثابت وخطاناپذيرومنبعث ازفرهنگ وحی می باشداين اصول مبتنی برارزشهای عملی است وهدف آن بوجودآوردن عواملی است که شخص رابه رسالت انسانی خودنزديک می سازد.درجامعه ای که داعيه برپايی احکام وقوانين الهی واسلامی را داردچاره ای جزکنارگذاردن ارزشهای تصنعی وابتنای ساختارآموزش برارزشهای اخلاقی ومعنوی واجرای عملی آن ارزشهانمی باشد.

برطبق يک نظرسنجی ازنگرشهاورفتارهای فرهنگی اجتماعی درايران متأسفانه به نظرمی رسدکه جامعه مادرمسيرحرکت به طرف ارزشهای مادیگرايانه است وحداقل زمينه تظاهراين ارزشهادرنيمرخ فرهنگی جامعه شهری قوی است،جوانان درمعرض تغييرارزشها قراردارندوآن هم نه حرکت به سوی ارزشهای متعالی،بلکه مسيربيشترارزشهای مادی گرايانه است.

پاره ای ازصفات مانند:دورويی،تقلب وبی اعتنايي به ضوابط ازاهميت ويژه ای درجامعه برخورداراست.سوادودرآمدکه ازعوامل بسيارتعيين کننده درنگرشهاورفتارهاست به نظر نمی رسدکه هميشه درجهت متعادل سازی ارزشهاوهدايت معنوی حرکت کند.(29)

باتوجه به مواردذکرشده،تربيت افرادسازگارباارزشهاکه تنهاباشناخت ويژگيهای روح انسان امکان پذيرمی باشداهميت خودرانشان می دهد.امروزه بيش ازهرزمان ديگرضرورت بکارگيری عملی ارزشهای بشری که درقرآن کريم وسنت معصومين(علیه السلام)به عنوان قانون ثابت مطرح شده وهرگزجنبه ذهنی واتوپيايی ندارندنمودارمی گرددوانسانهادرعمل می توانندوبايدکه رفتارمطابق بانظام ارزشی اسلام که به آن باورقلبی دارندازخودنشان دهند.

اهميت ارزشهازمانی پديدارمی شودکه بتوان جامعه ای راتهی ازهرگونه ارزشی درخيال آورد،(30) حتی درجوامع غربی نيزکه ايمان به خدادرعرصه عمل ناديده گرفته شده ودين ودنيا به کلی ازهم تفکيک شده انداحساس نيازبه ارزشهای اخلاقی وجودداردتاآنجاکه استانداردهايي رانيزدراين خصوص تدوين نموده اند.(31)

استانداردهای منابع انسانی آموزش وپرورش:

به منظوردستيابی به اصول فراگيراستانداردهادراسلام،مطالعه وتحقيق درآن ويافتن معيار صحيح چه درحوزه آموزش وپرورش،چه غيرآن می بايست علاوه برقرآن وسنت که منابع گفتاری دراسلام اند،رفتاروتقرير(32) معصومين(علیه السلام) رانيزازنظرگذراند.

درآموزش وپرورش استانداردهارادرچندشاخه زيرمی توان موردبررسی قرارداد.

1.فرآيندآموزش:چيستی،الگوونحوه صحيح آن

2.معلمان

3.مديران واستانداردهای مديريتی

4.کارمندان

5.علم آموزان

6.خانواده،جامعه وحکومت وهرنهادی که ارتباط مستقيم باامرتعليم وتعلم دارد.

بيان چيستی استانداردهادرباره هريک ازمواردذکرشده بالافرصتی ديگرمی طلبد،اين مختصربه برخی استانداردهاکه ازمتون اسلامی به دست می آيداشاره می نمايد.

يادگيری مستمر:

ازمنظراسلام،آموزش فرآيندی زنده وپويااست ودرهيچ دورانی ازحيات انسان ازحرکت باز نمی ايستد.هيچ گونه محدوديتی ازلحاظ زمان،مکان ونوع دانش درنظام آموزشی اسلام وجودندارد.

باورمندی به اين حديث شريف به اين مفهوم است که به آموزش به عنوان نيازاساسی انسان که آغازش گاهواره است وپايانی برای آن منظورنشده،نگريسته شود.بايدآموزش را ازکلاس درس ومدرسه ودانشگاه به خانه وکارخانه واجتماع کشانيدکه البته رسيدن به چنين آرمانی نيازمنداراده ملی وتحقق نهضتی عظيم درآحادمردم بوده وهمياری وهمکاری تمامی نهادهای دست اندرکاررامی طلبد.

تفکردرمطالب درسی وتحليل آن:

قال أميرالمومنين(علیه السلام) :

مطلبی راکه می شنويدآن راموردتحليل وبررسی قراردهيد،نه اينکه فقط به ذهن بسپاريد. کسانی که مطالب رادرحافظه انبارمی کنند زيادند،اماافرادی که مطلب رابررسی وتحليل می کنندکم اند.

آموزش بايد به گونه ای باشدکه باتحريک مغزدانش آموز،وی رابه انديشيدن وادارکند تابا تحليل محتوای مطالب به مفهوم رهنمون گردد.

حفظ کردن وبه خاطرسپردن مطالب باتوجه به تنوع وتوسعه وسايل يادگيری کار دشواری نيست.علاوه براين که اين شيوه آموزش روحيه تخيل وخلاقيت دانش آموزراازبين برده و منجربه پذيرش کورکورانه گزاره هامی گردد.معلم حرفه ای آن است که تنهادرانديشه انتقال اطلاعات خودنباشد،بلکه دانش آموزرابه گونه ای آموزش دهدکه بتواندآنچه می شنود،مورد تحليل قراردهدوآموزشی ارائه دهدکه سوال برانگيزبوده وکلاس درس رابه فضايی برای پرسش وپرسش گری تبديل نمايد.

کاربردی بودن آموزه ها:

قال أميرالمومنين(علیه السلام) :

فراگيربايددانشی رابياموزدکه کارآيی لازم راداشته وبرای آينده اوسودمندباشدوبتواند پاسخگوی نيازهای اخلاقی،روانی،معنوی،اقتصادی واجتماعی اوباشد.يعنی نظام آموزش و پرورش نظام اقتضايی باشد.

مشارکت دانش آموزان درفرآيندآموزش:

مشارکت دانش آموزان درامرآموزش که درمکتب تعليم وتربيت اسلامی ازآن به مناظره ومباحثه تعبيرمی شودباعث می شودکه ذهن هردوطرف بويژه شاگرددرگيرمطلب شده و شاگردفرصت ابرازعقيده پيداکرده،ايده هاوافکارخودراارائه نمايد.

درنظام آموزش تک محوری که معلم دررأس برنامه آموزش قرارداردودانش آموزملزم به پذيرش بی چون وچرای سخنان معلم است،روحيه تخيل وانديشه وری روبه جمود نهاده و انگيزه های نوآوری فروکش می کند.

بهتراست معلمان به جای متکلم وحده شدن ولذت بردن ازشنيدن سخنان خويش روش مکالمه وگفتگورادرکلاس ايجادنمايند.کلاس درس بايدمجموعه ای ازسوال وجواب باشد. همانطورکه معلم ازشاگردان خودسوال می کندبايداجازه دهدشاگردان هم متقابلاً ازمعلم و ياازيکديگرسوال کنند.(36)  

احترام به معلم:

امام سجاد (علیه السلام) فرمودند: «حق سرپرست علمی آن است که ویرا بزرگ شماری واحترام کنی.»

«واوفوابالعهد إن العهدکان مسوولا.»(38) 

«به پيمان خود پايداربمانيد،زيراازپيمانهاحتماًپرسش خواهدشد.»